side01.JPGside02.JPGside04.JPGside05.JPGside06.JPGside07.JPGside09.JPGside10.JPG

Cmentarze wojenne

Zdjecie_6Na terenach walk z 1914 i 1915 roku poległo wielu żołnierzy walczących w szeregach: 4 Armii Austro-Węgierskiej, 11 Armii Niemieckiej, I Brygady Legionów Polskich oraz 3 i 4 Armii Rosyjskiej.

Mogiły żołnierskie były niemal w każdej miejscowości znajdującej się w zasięgu walk, także w Nowodworze, Annoborze i Kozłówce. Ciała poległych grzebane w pośpiechu przez kolegów z oddziałów frontowych z różnych względów nie mogły pozostawać w dotychczasowych miejscach. Nasuwała się zatem konieczność uporządkowania i otoczenia opieką miejsc spoczynku poległych żołnierzy. Problem dotyczył grobów obu walczących stron.

Władze austro-węgierskie i niemieckie zakładały, że poległy wróg nie jest wrogiem, zaś jego mogiłę należy traktować z należytym szacunkiem.

Zdjecie_7Temat grobów wojennych podjęto po raz pierwszy w marcu 1915 roku w Wiedniu. Jednak dopiero w grudniu tegoż roku utworzono Wydział Grobów Wojennych przy Wiedeńskim Ministerstwie Wojny. Komórka ta miała koordynować pracami na terenach okupowanych przez Austrię, a do takich należał obszar powiatu lubartowskiego. Na szczeblu władz Generalnego Gubernatorstwa w Lublinie sprawą mogił wojennych zajmował się Referat Sanitarny Krajowego Komisariatu Cywilnego, a w późniejszym okresie Referat Grobów Wojennych i Niemiecki Oddział Grobów Wojennych. Na szczeblu powiatów ta kwestia podlegała oficerom do spraw grobów wojennych, którzy przy komendach tworzyli oddziały grobów wojennych. Utworzona struktura miała za zadanie poszukiwać, rejestrować i identyfikować pochówki oraz zaopatrywać groby w znaki mogilne, projektować i zakładać cmentarze, a także typować mogiły do przeniesienia.

Powstawanie pierwszych cmentarzy wojennych nastąpiło w 1916 roku, kiedy to zaczęto grupować, w wybranych miejscach, pierwsze pochówki z mogił rozrzuconych w terenie. Głównym celem jaki przyświecał tym działaniom było umożliwienie dostępu do grobów, zabezpieczenie pochówków przed działaniami chłopów, którzy chcieli uprawiać swoje pola. Tym, którzy już zaorali groby, obiecywano niewyciąganie konsekwencji w zamian za wskazanie położenia mogił.

Przy koncepcji urządzania cmentarzy wojennych brano pod uwagę warunki naturalne terenu, dostępność budulca, symbolikę wojskową i miejscowe tradycje artystyczne. Zwracano uwagę na jednolitość i prostotę form. Nie bez znaczenia było maksymalne ograniczenie kosztów.

Zdjecie_8Cmentarze sytuowano w miejscach widocznych i wyróżniających się w terenie dla ułatwienia ich odnalezienia. Wybierano okolice skrzyżowania dróg, wzgórza, skarpy, stacje i tory kolejowe, czy jak w przypadku Nowodworu, a później Skrobowa brzegi lasów. Nierzadkie było sąsiedztwo kościołów oraz cmentarzy parafialnych.

Kształt większości cmentarzy wojennych oparto na planie prostokąta, a ich wielkość nie przekraczała obszaru 50x 50 metrów.

Specyfiką cmentarzy Lubelszczyzny są mogiły ziemne opatrzone drewnianymi, rzadziej żeliwnymi krzyżami  lub kopce otoczone ogrodzeniami, wałami i  rowami. Przestrzennym dopełnieniem symboliki cmentarzy wojennych były drzewa często sadzone w ich obrębie i na obrzeżach. Po szeregu zawirowań dziejowych właśnie one ułatwiają odnalezienie obiektów z I i II wojny światowej.

Władze wojskowe powiatów  miały obowiązek dokonywania  zestawień liczby mogił i pochowanych żołnierzy. W kwietniu 1918 roku na obszarze powiatu Lublin zinwentaryzowano 6259 mogił, w których spoczywało 21448 żołnierzy. W największym stopniu rozpoznano nazwiska pochowanych żołnierzy armii niemieckiej- 86 procent, w znacząco mniejszym żołnierzy austro-węgierskich-30 procent, zaś w najniższym żołnierzy armii rosyjskiej-12 procent. W powiecie Lubartów rozpoznano nazwiska około 3000 żołnierzy.

Groby poległych w 1915 roku na Lubelszczyźnie legionistów zostały zewidencjonowane w maju 1917 roku przez kapelana Legionów Polskich księdza Józefa Panasia.

Ekshumacji ciał z rozrzuconych w terenie mogił i przenoszenia  ich na zakładane cmentarze wojenne dokonywała okoliczna ludność zatrudniona i nadzorowana przez austro-węgierskich lub niemieckich podoficerów identyfikujących żołnierskie szczątki.

W celu przyspieszenia prac na tym obszarze  w styczniu 1918 roku utworzono cztery kompanie robocze grobów wojennych. Składały się one z komendanta, lekarza, grupy około 60 jeńców i żołnierzy ich nadzorujących.

Obiekty cmentarne urządzano na podstawie projektów aprobowanych na szczeblu urzędu gubernatorskiego w Lublinie. Na potrzeby grobownictwa wojennego pracowały wytypowane zakłady wytwórcze w Kielcach, Jastrzębiu, Garbatce, Tarni, Radomiu i Zamościu.
Zdjecie_9

Zbliżający się koniec wojny zmobilizował władzę do szybszego dokończenia rozpoczętych prac.

Mimo trudności gospodarczych, wynikających z wyczerpania wojną, w listopadzie 1918 roku władze austro-węgierskie i niemieckie pozostawiły na terenie Lubelszczyzny około 112 cmentarzy wojennych, ponad 50 kwater wojennych oraz nieustaloną ilość mogił.

Zgodnie ze zobowiązaniami zawartymi w Traktacie Wersalskim z 1919 roku na Rzeczpospolitą Polską spadł obowiązek opieki nad grobami wojennymi z okresu I wojny światowej.

Z czasem te kwestie uregulowało także polskie ustawodawstwo ustawą z 1933 roku. Dotąd stosowano się do rozkazów Ministra Spraw Wojskowych i dowódcy Okręgu Generalnego Lublin z 1921 roku. Przepisy te wydano z myślą o grobach z roku 1920, ale stosowano do wszystkich mogił wojennych. W oparciu o powyższe regulacje już w 1929 roku dokonano wielu ekshumacji  mogił na terenie powiatu Lubartów.

W latach trzydziestych XX wieku skupiono się na komasacji cmentarzy wojennych. Przenoszono wówczas szczątki ze zlikwidowanych obiektów na pobliskie cmentarze.

Istniejące miejsca pochówku poddawano pracom konserwatorskim polegającym na usuwaniu roślinności, podsypywaniu mogił, wykonywaniu nowych ogrodzeń lub krzyży.

Do zakresu czynności ówczesnego referatu grobownictwa  wojennego należało również ustalanie miejsca spoczynku poszukiwanych, poległych żołnierzy.

Wybuch II wojny światowej spowodował, że na cmentarzach z okresu Wielkiej Wojny pojawiły się nowe pochówki lub dochodziło  do całkowitego zajęcia na ten cel mogił z I wojny światowej.

W okresie okupacji hitlerowskiej niektóre cmentarze wojenne zostały odrestaurowane przez oddziały niemieckie.

Joomla templates by a4joomla